آب آبادی را با خود برد

فرزاد وثوقی روزنامه نگار

گاهی آب با چنان سرعتی می آید واز دسترس خارج می شود که تنها به این داستان می اندیشیم که چرا مانع هدرروی آن نشدیم ویا اینکه آب در اولویت چندم ما ایرانیان قرار داد؟ این درحالی است که سیلاب ها آبادی را باخود میبرند چراکه خاک را به فرسایش می کشانند. محدودیت ها و مشکلات کشورمان ناشی از قرار گرفتن در شرایط اقلیم خشک و نیمه خشک و تاثیر عوامل انسانی موجب شده است آب به عنوان مایه حیات روز به روز به قعر چاه برداشت‌های بی رویه سقوط کند و در این میان معجزه ای به نام «آبخیزداری» راه حلی برای نجات از این بحران است.

برداشت بی رویه منابع پایه به ویژه آب از مسائل تاثیرگذار در نابودی منابع توسعه پایدار است که نبود برنامه جامع، هماهنگ و اصولی برای این منابع، باعث از دسترس خارج شدن سریع آب ناشی از بارش‌های جوی و ایجاد بحران های کم آبی شده و زمینه را برای تبدیل به سیلاب‌های ویرانگر افزایش می دهد، خطری که علاوه بر خسارات جانی و مالی فراوان، سبب فرسایش و هدررفت خاک حاصل خیز زراعی، افت کیفیت شیمیایی و بیوشیمیایی و فیزیکی آن، پرشدن مخازن سدها و تاسیسات آبی از رسوب و دیگر مخاطرات جدی می شود.

آبخیزداری فرآیند شناخت، برنامه ریزی، سیاست گذاری و تنظیم مجموعه اقدامات در ارتباط با حفظ و احیای منابع پایه و برداشت معقول از منابع طبیعی در یک حوضه آبخیز با حداقل زیان است.

درحقیقت آبخیزداری شناخت ارتباط درونی و اثر متقابل بین استفاده از زمین‌های کشاورزی، آب و خاک و ارتباط موجود بین مناطق بالادست و پایین دست حوضه است.

روش های سنتی و مبتنی بر آبخیزداری، متناسب با اقلیم خشک و شکننده ایران است. در مقوله آبخیزداری اقدامات مختلفی انجام می شود. یکی از این اقدامات مربوط به احداث سازه‌های آبخیزداری است که این سازه‌ها با این هدف ساخته می شود که بتوان شدت جریان آب را در بستر آبراهه کنترل کرد که کنش بستر و فرسایش کناری آبراهه خیلی کم می شود.

از جمله اقداماتی که در زمینه آبخیزداری انجام می‌شود، اقدامات در بالادست حوضه‌های آبخیز است. به عنوان مثال بانکت بندی یکی از شیوه‌های متداول آبخیزداری است که با حفر شیارها و کانال‌هایی به منظور کاهش شیب دامنه با اهدافی چون کنترل فرسایش، کنترل رواناب، افزایش رطوبت نسبی و ایجاد بستر رشد گیاه ایجاد می‌شود.

موقعی که میزان رواناب سطحی کم شود، میزان سیل خیزی هم کم خواهد شد؛ یکی از معضلاتی که در زمینه اکوسیستم به وجود می آید انتقال رسوب از بالادست به پایین دست است. این رسوبات همیشه باکتریی هایی چسبیده به خود به پایین دست منتقل می کنند که باعث کدر شدن آب می شود و کیفیت آب را کاهش می دهد. جریانی که گل آلود می شود برای خیلی از موارد غیرقابل استفاده می شود.

این رسوبات همچنین باعث ایجاد مشکل برای تاسیسات پایین دست حوضه آبخیز از جمله مزارع پرورش ماهی و آبزیان می شود. البته همین رسوبات از طریق کانال های آبی در حوضه آبخیز، پشت سدهای مخزنی جمع می‌شود که روی کارایی آن تاثیر منفی خواهد گذاشت.

اینک در ۲۶ درصد از حوضه‌های آبخیز کشور عملیات آبخیزداری انجام شده که مساحتی بالغ بر ۳۳ میلیون هکتار را شامل می‌شود.

منابع آب و خاک کشور با چالش‌های بسیاری از جمله تغییر اقلیم، افزایش تواتر و شدت سیل و خشکسالی، افت کمی و کیفی آب های زیرزمینی و فرونشست دشت‌ها، فرسایش خاک، گرد و غبار، آتش سوزی جنگل‌ها و مراتع، کاهش شاخص سلامت و ناپایدار بودن وضعیت حوزه‌های آبخیز کشور مواجه هستند.

دراین بین اعتبار مصوب پژوهشکده حفاظت از خاک و آبخیزداری برای سال ۱۴۰۲، ۳۹ میلیارد تومان بوده است که حدود ۹۰ درصد آن صرف حقوق و دستمزد کارکنان آن می شود. بخش تحقیقات آبخیزداری کشور برای اثر بخشی مطالعات نیاز به اعتباری حداقل ۱۰ برابر بیشتر از اعتبار مصوب شده دارد.

اگر به آمارها نگاهی داشته باشیم مشخص می شود که برای ۴۱ میلیون هکتار از اراضی کشور مطالعات آبخیزداری انجام شده است. اجرای عملیات آبخیزداری در برنامه ششم توسعه حدود ۱۰ میلیون هکتار بوده که طبق گزارش سازمان منابع طبیعی ۶۳ درصد آن محقق شده است. همچنین سطح مطالعه شده و آماده اجرا ۲۰ میلیون هکتار است.

دراین بین می توان اذعان داشت که روند مطالعه وآبخیزداری بسیار ضعیف است و متاسفانه دراولویت های دولت قرار ندارد. هر چند مسئله آب برای کشور حیاتی است اما درایران یا با سیل مواجه هستیم ویا با خشکسالی، چرا که اگر بارش ها نیز خوب باشد اما بصورت روان آب از دسترس خارج می شوند ونام آنرا سیلاب می گذاریم. پس باید اعتبارات را با اولویت بخش آب متمرکز و از پرداختن به حاشیه ها جلوگیری کنیم. /// انتهای پیام 770 کلمه